MenzeletDB

MenzeletDB, yüksek performanslı, sütun tabanlı (columnar) bir SQL veritabanı sistemidir.

Geleneksel veritabanlarının satır tabanlı hantallığı yerine, analitik sorgularda (OLAP) yüksek hızda sonuç veren modern bir depolama ve sorgu motoru felsefesini benimser.

Öne Çıkan Özellikler

• Tam SQL desteği — SELECT, WHERE, ORDER BY, JOIN, GROUP BY, CTE, alt sorgu…
• 200+ yerleşik fonksiyon — Zengin aggregate, scalar, window, tarih/saat fonksiyonları
• 10 JOIN türü — INNER, LEFT/RIGHT/FULL OUTER, CROSS, NATURAL, LEFT/RIGHT SEMI, LEFT/RIGHT ANTI
• Güvenli kimlik doğrulama — Şifreler hash + salt ile korunur, zamanlama saldırısı önlemi
• Rol tabanlı erişim kontrolü (RBAC) — Hassas yetki yönetimi
• Çok dilli arayüz — Türkçe, İngilizce, İspanyolca
• WAL koruması — Write-Ahead Log ile çökme kurtarma
• Dil duyarlı sıralama — Türkçe ı/i ayrımı, Unicode collation
• Hiyerarşik ad alanı — Farklı veritabanlarında aynı isimli tablolar
• Çoklu platform — Windows, Linux, macOS

Temel Kavramlar

Bu Kitap Hakkında

Bu dokümantasyon aşağıdaki bölümlerden oluşur:

• Başlangıç — Kurulum, ilk çalıştırma ve istemci bağlantısı
• SQL Referansı — Veritabanı, tablo, sütun tipleri, veri işlemleri, fonksiyonlar, JOIN’ler, indeksler
• Yönetim — Kimlik doğrulama, kullanıcı/rol yönetimi, konfigürasyon, yedekleme
• Operasyon — Derleme, Docker, izleme (monitoring)
• Ekler — Diğer veritabanlarından göç, sorun giderme, komut referansı

Kurulum

Kurulum Sihirbazı ile Kurulum (Önerilen)

En kolay kurulum yöntemi, grafiksel kurulum sihirbazını (menzelet-setup) kullanmaktır. Bu araç adım adım sizi yönlendirir ve tüm yapılandırmayı otomatik yapar.

İndirme

GitHub Releases sayfasından işletim sisteminize uygun paketi indirin:

Çalıştırma

Windows:

menzelet-setup.exe

Linux:

tar xzf menzelet-setup-*.tar.gz
chmod +x menzelet-setup
./menzelet-setup

Sihirbaz Adımları

Kurulum sihirbazı şu adımları içerir:

1. Hoş Geldiniz — Karşılama ekranı
2. Dil Seçimi — Türkçe, İngilizce veya İspanyolca
3. SA Şifresi — Süper kullanıcı (sa) şifresi belirleme
4. Özet — Seçimlerin onayı
5. İlerleme — Yapılandırma dosyası oluşturma, master DB hazırlama, servis kurulumu
6. Tamamlandı — Kurulum sonucu

Varsayılan Dizinler

Kurulum sihirbazı aşağıdaki varsayılan dizinleri kullanır:

Docker ile Hızlı Başlangıç

Geliştirme ortamı kurmadan MenzeletDB’yi hemen denemek için Docker kullanın:

# Docker image oluştur (repo kök dizininden)
docker build -t atifdag/menzelet:latest -f build/docker/Dockerfile .

# Tek komutla başlat
docker run -d \
  --name menzelet \
  -p 4600:4600 \
  -e MENZELET_SA_PASSWORD=güçlüŞifre123 \
  atifdag/menzelet:latest

# İstemci ile bağlan
docker exec -it menzelet /opt/menzelet/menzelet-cli 127.0.0.1:4600

Docker Compose ile başlatma ve detaylı Docker yapılandırması için bkz: Docker

İlk Çalıştırma

MenzeletDB’yi ilk kez çalıştırmanın iki yolu vardır: Kurulum Sihirbazı (önerilen) veya Docker.

Kurulum Sihirbazı ile (Önerilen)

Kurulum sihirbazını (menzelet-setup) kullandıysanız, tüm yapılandırma ve bootstrap işlemleri otomatik olarak tamamlanmıştır. Sunucuyu doğrudan başlatabilirsiniz:

Windows:

"C:\Program Files\MenzeletDB\menzelet-server.exe"

Linux:

/opt/menzelet/menzelet-server

Veya servis olarak kurulduysa:

Linux (systemd):

sudo systemctl start menzelet
sudo systemctl status menzelet

Windows (servis):

Start-Service MenzeletDB
Get-Service MenzeletDB

Kurulum sihirbazı hakkında detaylı bilgi için bkz: Kurulum

Konsol ile Bootstrap

Kurulum sihirbazı kullanmadan, sunucuyu doğrudan çalıştırarak da ilk kurulumu yapabilirsiniz.

Windows:

"C:\Program Files\MenzeletDB\menzelet-server.exe" --config "C:\Program Files\MenzeletDB\menzelet.toml"

Linux:

/opt/menzelet/menzelet-server --config /etc/menzelet/menzelet.toml

Bootstrap (İlk Kurulum)

Sunucu ilk kez başlatıldığında data/master/ dizini otomatik oluşturulur. Bu sırada konsoldan sa (süper kullanıcı) şifresi istenir:

menzelet başlıyor...
Konfigürasyon yüklendi: menzelet.toml
İlk kurulum: sa şifresi belirleniyor...
sa şifresi: ________
sa şifresi (tekrar): ________
master DB oluşturuldu.
TCP sunucu başladı: 127.0.0.1:4600

Önemli: sa şifresini güvenli bir yerde saklayın. Bu şifre tek yönlü hash olarak saklanır ve geri alınamaz.

Bootstrap Sırasında Neler Olur?

1. data/ kök dizini kontrol edilir, yoksa oluşturulur
2. data/master/ klasörü oluşturulur
3. Konsoldan sa şifresi iki kez alınır (doğrulama)
4. 16-byte rastgele salt üretilir
5. Şifre hash’lenerek güvenli biçimde saklanır
6. Sistem Parquet dosyaları seed verileriyle oluşturulur:

Normal Başlatma

İlk kurulumdan sonraki her başlatmada:

1. data/master/ dizini tespit edilir
2. Sistem tabloları kaydedilir
3. Katalog meta verileri yüklenir (mnz_tables.parquet + catalog.delta)
4. Kullanıcı veritabanları taranır ve tabloları kaydedilir
5. WAL dosyaları kontrol edilir; varsa kurtarma (replay) yapılır
6. Bloom filter dosyaları yüklenir
7. Hiyerarşik ad alanı oluşturulur
8. Bağlantı havuzu ön-ısınma (warm_up) yapılır
9. TCP sunucu başlatılır

TCP sunucu başladı: 127.0.0.1:4600

Docker ile İlk Çalıştırma

Docker kullanılırken sa şifresi ortam değişkeniyle belirlenir:

docker run -d \
  --name menzelet \
  -p 4600:4600 \
  -e MENZELET_SA_PASSWORD=güçlüŞifre123 \
  atifdag/menzelet:latest

Not: MENZELET_SA_PASSWORD ortam değişkeni yalnızca ilk kurulumda (bootstrap) kullanılır. Sonraki başlatmalarda etkisizdir.

İstemci Bağlantısı

menzelet-cli

MenzeletDB istemcisi, interaktif bir komut satırı arayüzüdür. Sunucuyla TCP üzerinden length-prefix framing protokolü ile haberleşir.

Bağlanma

# Geliştirme modunda:
cargo run -p menzelet_cli -- 127.0.0.1:4600

# Release modunda:
./target/release/menzelet-cli 127.0.0.1:4600

# Varsayılan adres (menzelet.toml'dan okunur):
./target/release/menzelet-cli

# Docker container içinden:
docker exec -it menzelet /opt/menzelet/menzelet-cli 127.0.0.1:4600

CLI Bayrakları

Bağlantı Başarılı Olduğunda

menzelet v0.2.0
Bağlandı: 127.0.0.1:4600
Kimlik doğrulaması için: LOGIN <kullanıcı_adı> <parola>
menzelet>

Kimlik Doğrulama

Her yeni bağlantıda LOGIN komutu zorunludur. Kimlik doğrulamadan önce SQL veya INDEX komutları reddedilir.

menzelet> LOGIN sa güçlüŞifre123
Giriş başarılı. Hoş geldiniz, sa!
menzelet>

Hatalı şifrede bağlantı otomatik olarak kapatılır (güvenlik nedeniyle).

Hızlı Başlangıç Senaryosu

Bağlantı kurduktan ve giriş yaptıktan sonra temel işlemler:

-- Veritabanı oluştur
CREATE DATABASE test_db

-- Veritabanını seç
USE test_db

-- Tablo oluştur
CREATE TABLE musteriler (id INT NOT NULL, ad VARCHAR, sehir VARCHAR)

-- Veri ekle
INSERT INTO musteriler VALUES (1, 'Ahmet', 'İstanbul')
INSERT INTO musteriler VALUES (2, 'Mehmet', 'Ankara')
INSERT INTO musteriler VALUES (3, 'Ayşe', 'İzmir')

-- Sorgula
SELECT * FROM musteriler WHERE sehir = 'İstanbul'

-- Türkçe sıralama
SELECT ad, sehir FROM musteriler ORDER BY collate(ad)

Bağlantıyı Kapatma

menzelet> EXIT

veya QUIT komutu.

Protokol Notu

MenzeletDB, length-prefix framing protokolü kullanır (her mesajın başına 4 byte u32 big-endian uzunluk eklenir). Bu nedenle:

• telnet ve nc (netcat) gibi satır tabanlı araçlar kullanılamaz
• Her zaman menzelet-cli ikili dosyası kullanılmalıdır
• Sağlık kontrolü için: menzelet-cli --ping

Veritabanı (DATABASE)

MenzeletDB klasör bazlı yaklaşım kullanır: her veritabanı dosya sisteminde bir klasördür (data/<db_adı>/).

Oluşturma (CREATE DATABASE)

CREATE DATABASE musteri_db

• data/musteri_db/ klasörü oluşturulur
• Veritabanı adı küçük harf, boşluksuz olmalıdır
• Aynı isimli veritabanı varsa hata döner

Birden fazla veritabanı oluşturma:

CREATE DATABASE satis_db
CREATE DATABASE analitik_db
CREATE DATABASE test_db

Seçme (USE)

USE musteri_db

• Sonraki tüm tablo işlemleri seçilen veritabanı üzerinde çalışır
• USE komutu çalıştırılmadan tablo işlemleri yapılamaz (master DB dışında)

Listeleme (SHOW DATABASES)

SHOW DATABASES

Örnek çıktı:

master
musteri_db
satis_db
analitik_db

Silme (DROP DATABASE)

DROP DATABASE test_db

• data/test_db/ klasörü ve içindeki tüm Parquet/WAL/flush dosyaları silinir
• Bu işlem geri alınamaz

Koruma Kuralları

Güncelleme

MenzeletDB’de veritabanı adı değiştirme (ALTER DATABASE RENAME) komutu desteklenmez.

Alternatif yöntem:

-- 1. Yeni veritabanı oluştur
CREATE DATABASE musteri_db_v2

-- 2. Yeni veritabanında tabloları oluştur ve verileri taşı
USE musteri_db_v2
CREATE TABLE siparisler (id INT NOT NULL, tutar FLOAT)
INSERT INTO siparisler SELECT * FROM menzelet.musteri_db.siparisler

-- 3. Eski veritabanını sil
DROP DATABASE musteri_db

Hiyerarşik ad alanı: Tablolara tam nitelikli isimle de erişilebilir: menzelet.<db_adı>.<tablo_adı>. Bu sayede farklı veritabanlarındaki tablolara USE komutu olmadan erişmek mümkündür.

Dosya Sistemi Eşlemesi

master Veritabanı

master, MenzeletDB’nin sistem veritabanıdır. İlk kurulumda (bootstrap) otomatik oluşturulur ve silinemez.

İçindeki sistem tabloları:

Tablo (TABLE)

Her tablo dosya sisteminde sıkıştırılmış bir dosya olarak saklanır (data/<db_adı>/<tablo_adı>.parquet).

Oluşturma (CREATE TABLE)

Söz dizimi:

CREATE TABLE <tablo_adı> (<sütun1> <tip> [NOT NULL], <sütun2> <tip>, ...)

Temel örnek:

CREATE TABLE urunler (id INT, urun_adi VARCHAR, fiyat FLOAT)

NOT NULL kısıtı ile:

CREATE TABLE siparisler (
    id INT NOT NULL,
    musteri_id INT NOT NULL,
    siparis_tarihi DATE,
    toplam_tutar DECIMAL,
    durum VARCHAR
)

Tüm veri tiplerini gösteren örnek:

CREATE TABLE tip_ornekleri (
    tam_sayi INT,
    buyuk_sayi BIGINT,
    kucuk_sayi SMALLINT,
    minik_sayi TINYINT,
    ondalikli FLOAT,
    ondalikli32 FLOAT32,
    metin VARCHAR,
    mantiksal BOOL,
    tarih DATE,
    zaman_damgasi TIMESTAMP,
    zaman_utc TIMESTAMPTZ,
    sabit_ondalik DECIMAL,
    ikili_veri BLOB,
    benzersiz_id UUID
)

Not: Tip adları büyük/küçük harf duyarsızdır. INT, int, Int — hepsi geçerlidir.

Desteklenen veri tipleri hakkında detaylı bilgi için bkz: Sütun Tipleri

Listeleme (SHOW TABLES)

SHOW TABLES

Aktif veritabanındaki tüm tabloları listeler.

Tablo Şemasını Görüntüleme (DESCRIBE TABLE)

DESCRIBE TABLE urunler
-- veya kısaca:
DESCRIBE urunler

Örnek çıktı:

Column        | Type     | Nullable
--------------+----------+---------
id            | Int32    | NO
urun_adi      | Utf8     | YES
fiyat         | Float64  | YES
aktif         | Boolean  | YES

CLI kısayolu: \d urunler komutu ile aynı sonuç alınabilir.

Silme (DROP TABLE)

DROP TABLE urunler

• data/<db_adı>/urunler.parquet dosyası silinir
• İlişkili yardımcı dosyalar (flush, WAL, Bloom filter) da temizlenir
• Bu işlem geri alınamaz

Koruma Kuralları

Güncelleme (ALTER TABLE)

MenzeletDB aşağıdaki ALTER TABLE işlemlerini destekler:

Sütun Ekleme (ADD COLUMN)

Mevcut bir tabloya yeni bir nullable sütun ekler. Mevcut satırlarda yeni sütun NULL değerini alır.

ALTER TABLE urunler ADD COLUMN stok INT
ALTER TABLE urunler ADD COLUMN aciklama VARCHAR
ALTER TABLE urunler ADD COLUMN olusturma_tarihi TIMESTAMP

NOT NULL + DEFAULT ile Sütun Ekleme (ADD COLUMN NOT NULL DEFAULT)

Mevcut bir tabloya NOT NULL kısıtlı ve varsayılan değerli bir sütun ekler. Mevcut tüm satırlara belirtilen varsayılan değer yazılır.

ALTER TABLE urunler ADD COLUMN durum VARCHAR NOT NULL DEFAULT 'aktif'
ALTER TABLE urunler ADD COLUMN sira INT NOT NULL DEFAULT 0

Not: DEFAULT değeri metin için tek tırnak içinde, sayısal değerler için doğrudan yazılır.

Sütun Silme (DROP COLUMN)

Mevcut bir tablodan sütun siler. Mevcut veri yeniden yazılır.

ALTER TABLE urunler DROP COLUMN eski_sutun

Dikkat: Sistem tablolarının sütunları silinemez.

Sütunu NOT NULL Yapma (SET NOT NULL)

Mevcut bir sütunu NOT NULL kısıtlı olarak işaretler. Mevcut veride NULL değer varsa işlem reddedilir.

ALTER TABLE urunler ALTER COLUMN urun_adi SET NOT NULL

Önemli: Önce tablodaki NULL değerleri temizleyin veya güncelleyin, ardından SET NOT NULL uygulayabilirsiniz.

Tablo Yeniden Adlandırma (RENAME TO)

Mevcut bir tabloyu yeni bir isimle yeniden adlandırır. İlişkili tüm dosyalar da yeniden adlandırılır.

ALTER TABLE urunler RENAME TO malzemeler

Not: İlişkili indeksler yeniden oluşturulmalıdır. Sistem tabloları (mnz_ ön ekli) yeniden adlandırılamaz.

Desteklenmeyen ALTER TABLE İşlemleri

Aşağıdaki işlemler henüz desteklenmez:

-- Bu komutlar çalışmaz:
ALTER TABLE urunler ALTER COLUMN fiyat TYPE BIGINT     -- Tip değişikliği
ALTER TABLE urunler ADD CONSTRAINT pk PRIMARY KEY (id)  -- Kısıt ekleme
ALTER TABLE urunler RENAME COLUMN eski TO yeni          -- Sütun yeniden adlandırma

Dosya Sistemi Eşlemesi

Tablo Dosya Yapısı

Bir tablonun disk üzerindeki görünümü:

data/musteri_db/
  ├── siparisler.parquet            ← Ana veri dosyası
  ├── siparisler.wal                ← Çökme kurtarma günlüğü
  ├── siparisler.bloom              ← Tekrar kontrol filtresi
  ├── siparisler-flush-0001.parquet ← 1. flush dosyası
  ├── siparisler-flush-0002.parquet ← 2. flush dosyası
  └── urunler.parquet               ← Başka bir tablo

Compaction

Flush dosyalarını ana veri dosyasıyla birleştirmek için:

COMPACT siparisler

Bu işlem:

1. Tüm flush dosyalarını (siparisler-flush-*.parquet) okur
2. Base Parquet ile birleştirir
3. Tek bir yeni base Parquet dosyası yazar
4. Eski flush dosyalarını siler

Sütun Tipleri

Desteklenen Veri Tipleri

Tip adları büyük/küçük harf duyarsızdır. INT, int, Int — hepsi geçerlidir.

Tip Eşanlamlıları

Aşağıdaki tip grupları dahili olarak aynı Arrow tipine eşlenir:

• VARCHAR / TEXT / STRING → Utf8 (performans ve depolama farkı yoktur)
• INT / INTEGER / INT32 → Int32
• BIGINT / INT64 → Int64
• FLOAT / FLOAT64 → Float64
• BOOL / BOOLEAN → Boolean

NOT NULL Kısıtı

Sütun tanımlarına NOT NULL eklenebilir:

CREATE TABLE urunler (
    id INT NOT NULL,
    urun_adi VARCHAR NOT NULL,
    fiyat FLOAT
)

• NOT NULL kısıtı şema meta verilerinde korunur
• Sunucu yeniden başlatıldığında da geçerli kalır

UUID Sütunları

UUID değerleri 16-byte sabit boyutlu binary olarak saklanır.

UUID Üretimi

MenzeletDB uuid() fonksiyonunu içerir. Bu fonksiyon UUID v4 formatında rastgele bir benzersiz tanımlayıcı üretir ve VARCHAR (metin) tipinde döner:

-- uuid() ile otomatik UUID üretimi
SELECT uuid() AS yeni_id
-- Sonuç: "c4a1f2e8-3b7d-4a9c-8f1e-6d2a5b8c9e0f"

Not: uuid() fonksiyonu metin tipinde değer döner, ancak MenzeletDB UUID sütunlarını binary olarak saklar. Doğrudan INSERT için istemci tarafında dönüşüm gerekebilir.

UUID İndeksleme

UUID sütunlarında Hash ve BTree indeksleme desteklenir.

NULL Davranışı

-- NULL kontrolü örnekleri
SELECT * FROM urunler WHERE fiyat IS NOT NULL
SELECT COALESCE(fiyat, 0.0) AS fiyat FROM urunler
SELECT NULLIF(indirimli_fiyat, 0.0) FROM urunler

Tip Dönüşümü (CAST)

-- INT → VARCHAR
SELECT CAST(id AS VARCHAR) FROM urunler

-- VARCHAR → INT
SELECT CAST('42' AS INT)

-- FLOAT → INT (ondalık kısmı kesilir)
SELECT CAST(3.7 AS INT)  -- Sonuç: 3

-- Tarih dönüşümleri
SELECT CAST('2024-01-15' AS DATE)
SELECT CAST('2024-01-15 10:30:00' AS TIMESTAMP)

Veri İşlemleri (DML)

INSERT — Veri Ekleme

Strict Mod (Varsayılan)

Aynı birincil anahtarla tekrar INSERT yapılırsa hata döner. Birincil anahtar ilk sütun değeridir.

INSERT INTO urunler VALUES (1, 'Klavye', 450.00, true)
INSERT INTO urunler VALUES (2, 'Mouse', 250.00, true)
INSERT INTO urunler VALUES (3, 'Monitör', 3500.00, true)

-- Aynı anahtar tekrar eklenirse hata:
INSERT INTO urunler VALUES (1, 'Kulaklık', 200.00, true)
-- Hata: Anahtar zaten mevcut: '1'

Upsert Mod (INSERT OR REPLACE)

Mevcut anahtarı sessizce günceller:

INSERT OR REPLACE INTO urunler VALUES (1, 'Kulaklık', 200.00, true)
-- OK: id=1 satırı 'Kulaklık' olarak güncellendi

Veri Akışı

INSERT → WAL (günlüe yaz) → Bellek tamponu
       → Tampon doldu mu?
          → Evet → Diske flush (sıkıştırılmış dosya)
          → Hayır → Bellekte bekle

SELECT — Veri Sorgulama

Temel Sorgular

-- Tüm satırları getir
SELECT * FROM urunler

-- Belirli sütunlar
SELECT urun_adi, fiyat FROM urunler

-- Koşullu sorgu
SELECT * FROM urunler WHERE fiyat > 100

-- Sıralama
SELECT urun_adi, fiyat FROM urunler ORDER BY fiyat DESC

-- Limit
SELECT * FROM urunler ORDER BY fiyat DESC LIMIT 10

Birden Fazla Koşul

-- AND / OR
SELECT * FROM siparisler WHERE musteri_id = 5 AND durum = 'tamamlandi'
SELECT * FROM urunler WHERE fiyat < 100 OR aktif = false

-- IN listesi
SELECT * FROM urunler WHERE id IN (1, 3, 5, 7)

-- BETWEEN
SELECT * FROM urunler WHERE fiyat BETWEEN 100 AND 500

-- LIKE kalıp eşlemesi
SELECT * FROM urunler WHERE urun_adi LIKE '%Klavye%'

-- IS NULL / IS NOT NULL
SELECT * FROM urunler WHERE fiyat IS NOT NULL

Gruplama ve Toplama

-- Basit gruplama
SELECT musteri_id, COUNT(*) AS siparis_sayisi
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id
ORDER BY siparis_sayisi DESC

-- Birden fazla aggregate
SELECT musteri_id,
       COUNT(*) AS siparis_sayisi,
       SUM(tutar) AS toplam,
       AVG(tutar) AS ortalama
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id

-- HAVING filtresi
SELECT musteri_id, COUNT(*) AS siparis_sayisi
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id
HAVING COUNT(*) > 5

DISTINCT

SELECT DISTINCT musteri_id FROM siparisler
SELECT DISTINCT sehir FROM musteriler ORDER BY collate(sehir)

CASE İfadesi

SELECT urun_adi, fiyat,
    CASE
        WHEN fiyat < 100 THEN 'ucuz'
        WHEN fiyat < 1000 THEN 'orta'
        ELSE 'pahalı'
    END AS fiyat_grubu
FROM urunler

Alt Sorgu (Subquery)

-- WHERE'de alt sorgu
SELECT * FROM urunler
WHERE fiyat > (SELECT AVG(fiyat) FROM urunler)

-- IN ile alt sorgu
SELECT * FROM musteriler
WHERE id IN (SELECT musteri_id FROM siparisler WHERE tutar > 1000)

CTE (Common Table Expression)

WITH aylik_satis AS (
    SELECT date_part('month', tarih) AS ay,
           SUM(tutar) AS toplam
    FROM siparisler
    GROUP BY date_part('month', tarih)
)
SELECT ay, toplam
FROM aylik_satis
WHERE toplam > 10000
ORDER BY ay

UNION

SELECT urun_adi FROM urunler WHERE fiyat < 100
UNION ALL
SELECT urun_adi FROM urunler WHERE aktif = false

-- UNION (tekrarlıları kaldırır)
SELECT sehir FROM musteriler
UNION
SELECT sehir FROM tedarikciler

Dil Duyarlı Sıralama

-- Türkçe alfabetik sıralama (ı, i, ö, ü, ç, ş, ğ düzgün sıralanır)
SELECT isim FROM musteriler ORDER BY collate(isim)

-- Azalan sırada
SELECT urun_adi, fiyat FROM urunler ORDER BY collate(urun_adi) DESC

-- Birden fazla kriter
SELECT isim, sehir FROM musteriler ORDER BY collate(sehir), collate(isim)

collate() fonksiyonu locale-duyarlı sıralama anahtarı üretir. Varsayılan locale menzelet.toml dosyasındaki [collation] default_locale ayarıyla belirlenir.

Türkçe sıralama kuralları:

Not: collate() olmadan ORDER BY isim Unicode byte sıralaması kullanır; Türkçe için yanlış sonuç verebilir.

JOIN Sorguları

SELECT s.siparis_id, u.urun_adi, s.miktar
FROM siparisler s
JOIN urunler u ON s.urun_id = u.id

Tüm JOIN türleri ve detaylı örnekler için bkz: JOIN Türleri

UPDATE — Veri Güncelleme

-- Tek sütun güncelle
UPDATE urunler SET fiyat = 500.00 WHERE id = 1

-- Birden fazla sütun
UPDATE urunler SET fiyat = 600.00, aktif = false WHERE id = 2

-- Koşullu güncelleme
UPDATE siparisler SET durum = 'iptal' WHERE toplam_tutar = 0

DELETE — Veri Silme

-- Koşullu silme
DELETE FROM urunler WHERE id = 3

-- Birden fazla koşul
DELETE FROM siparisler WHERE durum = 'iptal' AND tarih < '2024-01-01'

SQL Fonksiyonları

MenzeletDB, 200’den fazla yerleşik SQL fonksiyonu destekler. Ayrıca dil duyarlı sıralama için collate() özel fonksiyonu sunucuya kayıtlıdır.

Aggregate (Toplama) Fonksiyonları

Aggregate fonksiyonlar NULL değerleri atlar (COUNT(*) hariç).

Gruplama Örnekleri

SELECT musteri_id,
       COUNT(*) AS siparis_sayisi,
       SUM(tutar) AS toplam,
       AVG(tutar) AS ortalama,
       MIN(tutar) AS en_dusuk,
       MAX(tutar) AS en_yuksek
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id
HAVING SUM(tutar) > 10000
ORDER BY toplam DESC

Metin (String) Fonksiyonları

Matematik Fonksiyonları

Koşullu Fonksiyonlar

Tarih / Saat Fonksiyonları

Tarih Bileşenleri (date_part / EXTRACT)

Kullanılabilir birimler: year, month, day, hour, minute, second, week, dow (haftanın günü), doy (yılın günü), quarter, epoch

SELECT date_part('year', siparis_tarihi) AS yil,
       date_part('month', siparis_tarihi) AS ay,
       COUNT(*) AS siparis_sayisi
FROM siparisler
GROUP BY yil, ay
ORDER BY yil, ay

Regex Fonksiyonları

Hash Fonksiyonları

Kodlama Fonksiyonları

Desteklenen formatlar: base64, hex

Window (Pencere) Fonksiyonları

Window fonksiyonları OVER (...) ifadesiyle kullanılır.

Window Örnekleri

-- Satır numarası
SELECT ROW_NUMBER() OVER (ORDER BY fiyat DESC) AS sira,
       urun_adi, fiyat
FROM urunler

-- Bölüm bazlı sıralama
SELECT kategori, urun_adi, fiyat,
       RANK() OVER (PARTITION BY kategori ORDER BY fiyat DESC) AS sira
FROM urunler

-- Bir önceki değerle karşılaştırma
SELECT tarih, tutar,
       LAG(tutar, 1) OVER (ORDER BY tarih) AS onceki_tutar,
       tutar - LAG(tutar, 1) OVER (ORDER BY tarih) AS fark
FROM gunluk_satis

-- Kümülatif toplam
SELECT tarih, tutar,
       SUM(tutar) OVER (ORDER BY tarih) AS kumulatif_toplam
FROM gunluk_satis

-- LAST_VALUE (pencere çerçevesi gerekir)
SELECT urun_adi,
       LAST_VALUE(urun_adi) OVER (
           ORDER BY fiyat
           ROWS BETWEEN UNBOUNDED PRECEDING AND UNBOUNDED FOLLOWING
       ) AS en_pahali
FROM urunler

Özel Fonksiyon: collate()

MenzeletDB’ye özgü, locale-duyarlı sıralama fonksiyonu:

-- Türkçe alfabetik sıralama
SELECT isim FROM musteriler ORDER BY collate(isim)

Detaylı kullanım için bkz: Veri İşlemleri — Dil Duyarlı Sıralama

Diğer Fonksiyonlar

JOIN Türleri

MenzeletDB 10 farklı JOIN türünü destekler. JOIN stratejisi optimizer tarafından otomatik seçilir.

Örnek Tablolar

Bu bölümdeki tüm örnekler aşağıdaki tablolara dayanır:

-- Tablo tanımları
CREATE TABLE musteriler (id INT NOT NULL, ad VARCHAR, sehir VARCHAR)
CREATE TABLE siparisler (id INT NOT NULL, musteri_id INT, tutar FLOAT, tarih DATE)
CREATE TABLE urunler (id INT NOT NULL, ad VARCHAR, fiyat FLOAT)
CREATE TABLE siparis_detay (siparis_id INT, urun_id INT, miktar INT)

-- Örnek veriler
INSERT INTO musteriler VALUES (1, 'Ahmet', 'İstanbul')
INSERT INTO musteriler VALUES (2, 'Mehmet', 'Ankara')
INSERT INTO musteriler VALUES (3, 'Ayşe', 'İzmir')
INSERT INTO musteriler VALUES (4, 'Fatma', 'Bursa')

INSERT INTO siparisler VALUES (101, 1, 500.00, '2024-01-15')
INSERT INTO siparisler VALUES (102, 2, 750.00, '2024-01-20')
INSERT INTO siparisler VALUES (103, 1, 300.00, '2024-02-10')
INSERT INTO siparisler VALUES (104, 5, 100.00, '2024-02-15')

1. INNER JOIN

Her iki tabloda eşleşen satırları döner.

SELECT m.ad, s.tutar, s.tarih
FROM musteriler m
INNER JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

musteri_id=5 (siparisler) ve id=3,4 (musteriler) eşleşme olmadığı için sonuçta yer almaz.

2. LEFT OUTER JOIN

Sol tablodaki tüm satırları döner; sağda eşleşme yoksa NULL.

SELECT m.ad, s.tutar
FROM musteriler m
LEFT JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

Ayşe ve Fatma’nın siparişi yok ama sonuçta yer alır (tutar = NULL).

3. RIGHT OUTER JOIN

Sağ tablodaki tüm satırları döner; solda eşleşme yoksa NULL.

SELECT m.ad, s.tutar, s.musteri_id
FROM musteriler m
RIGHT JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

musteri_id=5 olan siparişin müşterisi yok (ad = NULL).

4. FULL OUTER JOIN

Her iki tablodaki tüm satırları döner; eşleşme yoksa NULL.

SELECT m.ad, s.tutar
FROM musteriler m
FULL OUTER JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

5. CROSS JOIN

Kartezyen çarpım — her satır diğer tablodaki her satırla eşleşir.

SELECT m.ad, u.ad AS urun
FROM musteriler m
CROSS JOIN urunler u

4 müşteri x N ürün = 4N satır sonuç.

6. NATURAL JOIN

Aynı isimli sütunlarda otomatik eşleşme yapar.

-- Her iki tabloda 'id' sütunu varsa otomatik eşleşir
SELECT * FROM musteriler NATURAL JOIN siparisler

Dikkat: Sütun isimlerinin tam olarak eşleşmesi gerekir. Beklenmedik sonuçlara yol açabileceğinden açık ON koşulu tercih edilir.

7. LEFT SEMI JOIN

Sol tabloda sağla eşleşen satırları döner; sağ tablo sütunları dahil edilmez.

SELECT m.ad, m.sehir
FROM musteriler m
LEFT SEMI JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

Siparişi olan müşteriler. IN veya EXISTS alt sorgusunun performanslı alternatifi.

Eşdeğer standart SQL:

SELECT ad, sehir FROM musteriler
WHERE id IN (SELECT musteri_id FROM siparisler)

8. RIGHT SEMI JOIN

Sağ tabloda solla eşleşen satırları döner; sol tablo sütunları dahil edilmez.

SELECT s.id, s.tutar
FROM musteriler m
RIGHT SEMI JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

9. LEFT ANTI JOIN

Sol tabloda sağla eşleşmeyen satırları döner.

SELECT m.ad, m.sehir
FROM musteriler m
LEFT ANTI JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

Hiç siparişi olmayan müşteriler. NOT IN veya NOT EXISTS alt sorgusunun performanslı alternatifi.

Eşdeğer standart SQL:

SELECT ad, sehir FROM musteriler
WHERE id NOT IN (SELECT musteri_id FROM siparisler)

10. RIGHT ANTI JOIN

Sağ tabloda solla eşleşmeyen satırları döner.

SELECT s.id, s.tutar, s.musteri_id
FROM musteriler m
RIGHT ANTI JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

Müşteri kaydı olmayan (geçersiz müşteri ID) siparişler.

Çoklu JOIN

SELECT m.ad AS musteri,
       u.ad AS urun,
       sd.miktar,
       u.fiyat * sd.miktar AS toplam
FROM siparisler s
INNER JOIN musteriler m ON s.musteri_id = m.id
INNER JOIN siparis_detay sd ON s.id = sd.siparis_id
INNER JOIN urunler u ON sd.urun_id = u.id
ORDER BY toplam DESC

Self JOIN

Aynı tabloyu kendisiyle birleştirir:

-- Aynı şehirdeki müşteri çiftleri
SELECT a.ad AS musteri1, b.ad AS musteri2, a.sehir
FROM musteriler a
INNER JOIN musteriler b ON a.sehir = b.sehir AND a.id < b.id

JOIN Optimizasyonu

MenzeletDB optimizer’ı JOIN stratejisini otomatik seçer:

Sorgu planını görmek için EXPLAIN kullanılabilir:

EXPLAIN SELECT m.ad, s.tutar
FROM musteriler m JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id

İndeks Kullanımı

MenzeletDB, büyük tablolarda hızlı arama için bellek içi (in-memory) indeksler destekler.

İndeks Türleri

İndeks Komutları

İndeks Listesi

INDEX LIST

Tüm aktif in-memory indeksleri gösterir.

Eşitlik Araması (Hash İndeks)

INDEX LOOKUP urunler urun_adi Klavye

urunler tablosunda urun_adi sütununda Klavye değerini arar.

Aralık Araması (BTree İndeks)

INDEX SCAN urunler fiyat 100 500

urunler tablosunda fiyat sütununda 100 ile 500 arasındaki değerleri arar.

Desteklenen İndeks Değer Tipleri

Otomatik İndeks Kullanımı

MenzeletDB optimizer’ı WHERE koşullarında indeks kullanılabilir sütunları otomatik tespit eder:

• IndexLookupRule: Mantıksal planda Filter + TableScan kalıbını tespit eder ve varolan indeks üzerinden arama yapar
• Boş sonuç optimizasyonu: İndeks araması boş dönerse EmptyRelation ile gerçek disk taraması yapılmaz
• Epoch doğrulaması: İndeks versiyon numarası (epoch) ile tablo versiyon numarası (data_version) eşleşmezse indeks kullanılmaz (stale indeks koruması)

Bloom Filter

MenzeletDB, INSERT işlemlerinde duplicate key kontrolü için Bloom filter kullanır:

• Her tablo için {tablo}.bloom dosyası oluşturulabilir
• Kirschner-Mitzenmacher double hashing, FPR (False Positive Rate) ~%0.1
• Bincode ile diske kalıcı olarak saklanır (save() / load())
• INSERT strict modda: Bloom filter “yok” derse kesin yok; “var” derse Parquet’ten doğrulanır

Desteklenmeyen ve Kısmi Desteklenen Özellikler

MenzeletDB, sütun tabanlı (columnar) bir analitik veritabanıdır. Geleneksel RDBMS’lerden (SQL Server, Oracle, PostgreSQL) farklı olarak bazı özellikler kasıtlı olarak desteklenmez, bazıları ise kısmi destek sunar.

Kısmi Destek

Transaction (İşlem)

Durum: Kısmi destek — yalnızca INSERT buffer’lama

MenzeletDB, BEGIN / COMMIT / ROLLBACK komutlarını destekler, ancak yalnızca INSERT (ve INSERT OR REPLACE) komutları transaction kapsamında buffer’lanır. DDL komutları (CREATE/DROP/ALTER TABLE, CREATE/DROP VIEW vb.) transaction içinde engellenir.

-- Desteklenen akış:
BEGIN
INSERT INTO urunler VALUES (1, 'Klavye', 450.00)
INSERT INTO urunler VALUES (2, 'Mouse', 250.00)
COMMIT    -- Her iki INSERT sırasıyla çalıştırılır

-- Geri alma:
BEGIN
INSERT INTO urunler VALUES (3, 'Monitör', 3500.00)
ROLLBACK  -- Buffer temizlenir, hiçbir veri yazılmaz

Davranış detayları:

• BEGIN / BEGIN TRANSACTION: Transaction modunu başlatır. İç içe BEGIN engellenir.
• COMMIT: Buffer’daki INSERT’leri sırasıyla çalıştırır. Kısmi başarı durumunda kaç komutun başarılı/başarısız olduğu raporlanır.
• ROLLBACK: Buffer’ı temizler, hiçbir yazma gerçekleşmez.
• DDL komutları (CREATE TABLE, DROP VIEW vb.) transaction içinde reddedilir.
• SELECT, SHOW gibi okuma komutları transaction içinde normal çalışır.

Desteklenmeyen:

-- Bu komutlar MenzeletDB'de çalışmaz:
SAVEPOINT sp1;
ROLLBACK TO SAVEPOINT sp1;

ALTER TABLE

Durum: Kısmi destek — 5 işlem türü

Desteklenen işlemler:

-- Nullable sütun ekleme
ALTER TABLE urunler ADD COLUMN stok INT

-- NOT NULL + DEFAULT ile sütun ekleme (mevcut satırlara default yazılır)
ALTER TABLE urunler ADD COLUMN durum VARCHAR NOT NULL DEFAULT 'aktif'

-- Sütun silme
ALTER TABLE urunler DROP COLUMN eski_sutun

-- Sütunu NOT NULL olarak işaretleme (mevcut NULL kontrolü yapılır)
ALTER TABLE urunler ALTER COLUMN ad SET NOT NULL

-- Tablo yeniden adlandırma
ALTER TABLE urunler RENAME TO malzemeler

Desteklenmeyen işlemler:

-- Bu komutlar MenzeletDB'de çalışmaz:
ALTER TABLE urunler ALTER COLUMN fiyat TYPE BIGINT;     -- Tip değişikliği
ALTER TABLE urunler ADD CONSTRAINT pk PRIMARY KEY (id); -- Kısıt ekleme
ALTER TABLE urunler RENAME COLUMN eski TO yeni;         -- Sütun yeniden adlandırma

Detaylı ALTER TABLE kullanımı için bkz: Tablo Güncelleme

Desteklenmiyor

Stored Procedure (Saklı Yordam)

Durum: Desteklenmiyor

-- Bu komutlar MenzeletDB'de çalışmaz:
CREATE PROCEDURE rapor_olustur(tarih DATE) ...;
EXEC rapor_olustur('2024-01-01');
DROP PROCEDURE rapor_olustur;

Neden: MenzeletDB bir sorgu motorudur, prosédüral programlama ortamı değildir. PL/SQL veya T-SQL benzeri bir dil katmanı bulunmaz.

Alternatif: İş mantığı istemci tarafında uygulanabilir. Karmaşık sorgular için CTE kullanılabilir:

WITH aylik_satis AS (
    SELECT date_part('month', tarih) AS ay, SUM(tutar) AS toplam
    FROM siparisler
    GROUP BY date_part('month', tarih)
),
yillik_ozet AS (
    SELECT ay, toplam,
           SUM(toplam) OVER (ORDER BY ay) AS kumulatif
    FROM aylik_satis
)
SELECT * FROM yillik_ozet ORDER BY ay

Trigger (Tetikleyici)

Durum: Desteklenmiyor

-- Bu komutlar MenzeletDB'de çalışmaz:
CREATE TRIGGER stok_guncelle AFTER INSERT ON siparisler ...;
DROP TRIGGER stok_guncelle;

Neden: MenzeletDB olay tabanlı (event-driven) bir mekanizma içermez. Tetikleyiciler geleneksel OLTP veritabanlarının özellikleridir; MenzeletDB analitik (OLAP) odaklıdır.

Alternatif: Uygulama katmanında olay işlemecileri (event handlers) ile benzer işlevsellik sağlanabilir.

Kullanıcı Tanımlı Fonksiyon (UDF)

Durum: Kullanıcı tarafından SQL üzerinden oluşturulamaz

-- Bu komutlar MenzeletDB'de çalışmaz:
CREATE FUNCTION hesapla(x INT) RETURNS INT ...;
DROP FUNCTION hesapla;

Mevcut durum: MenzeletDB, 200+ yerleşik fonksiyonu destekler. Ayrıca sunucu içinde kayıtlı özel fonksiyonlar bulunur (ör. collate()). Ancak kullanıcıların SQL üzerinden yeni fonksiyon tanımlaması desteklenmez.

Tüm kullanılabilir fonksiyonlar için bkz: SQL Fonksiyonları

Karşılaştırma Tablosu

Not: MenzeletDB, OLTP (işlemsel) değil OLAP (analitik) odaklıdır. Desteklenmeyen özellikler, projenin sütun tabanlı analitik mimarisinin bilinçli tasarım kararlarıdır.

Diğer veritabanlarından geçiş yaparken detaylı eşleme tablosu için bkz: Göç Rehberi

Kimlik Doğrulama

Bağlantı Durum Makinesi

Her TCP bağlantısı WaitingForAuth durumunda başlar. Veritabanı işlemlerine erişim yalnızca kimlik doğrulama sonrasında mümkündür.

┌─────────────────┐   LOGIN <kullanıcı> <parola>   ┌───────────────────┐
│  WaitingForAuth  │ ────────────────────────────►  │   Authenticated    │
│   (başlangıç)    │  (doğrulama başarılı)          │  { username }      │
└─────────────────┘                                └───────────────────┘
       │                                                    │
  Hatalı parola / EXIT                             SQL / INDEX / EXIT
  → bağlantı kapatılır                           → normal işleme

LOGIN Komutu

LOGIN <kullanıcı_adı> <parola>

Başarılı Giriş

menzelet> LOGIN sa güçlüŞifre123
Giriş başarılı. Hoş geldiniz, sa!

Başarısız Giriş

Hatalı şifre veya geçersiz kullanıcı durumunda bağlantı otomatik olarak kapatılır (güvenlik nedeniyle).

Giriş Zorunluluğu

• Her yeni bağlantıda LOGIN komutu zorunludur
• Kimlik doğrulamadan önce SQL veya INDEX komutları reddedilir
• Giriş başarısız olursa bağlantı güvenle sonlandırılır

Şifreleme

Güvenlik Garantileri

AUDIT Kaydı

Her Authenticated komut sunucu loglarına kaydedilir:

[AUDIT] sa@127.0.0.1:54321 -> CREATE TABLE urunler (id INT, fiyat FLOAT)
[AUDIT] mehmet@192.168.1.50:42100 -> SELECT * FROM siparisler

Kullanıcı ve Rol Yönetimi

Bu işlemler mnz_sys_admin rolüne sahip kullanıcılar (ör. sa) tarafından yapılabilir.

Kullanıcı İşlemleri

Oluşturma (CREATE USER)

CREATE USER mehmet PASSWORD 'güçlüŞifre456'

• Kullanıcı adı benzersiz olmalıdır
• Şifre hash + salt ile korunarak saklanır
• Yeni kullanıcının varsayılan olarak hiçbir yetkisi yoktur

Şifre Güncelleme (ALTER USER PASSWORD)

ALTER USER mehmet PASSWORD 'yeniŞifre789'

Aktiflik Durumu Değiştirme (ALTER USER SET ACTIVE)

-- Pasifleştir (giriş yapamaz)
ALTER USER mehmet SET ACTIVE FALSE

-- Tekrar aktifleştir
ALTER USER mehmet SET ACTIVE TRUE

Silme (DROP USER)

DROP USER mehmet

Listeleme (SHOW USERS)

SHOW USERS

Koruma Kuralları

Rol İşlemleri

Oluşturma (CREATE ROLE)

CREATE ROLE rapor_admin

Silme (DROP ROLE)

DROP ROLE rapor_admin

Listeleme (SHOW ROLES)

SHOW ROLES

Koruma Kuralları

Yerleşik Roller

Yetki Atama (GRANT)

-- Yerleşik rol ata
GRANT mnz_db_reader ON DATABASE musteri_db TO mehmet
GRANT mnz_db_writer ON DATABASE analitik_db TO ali

-- Belirli izinler ver
GRANT select, insert ON DATABASE musteri_db TO rapor_admin

Yetki Geri Alma (REVOKE)

REVOKE insert ON DATABASE musteri_db FROM rapor_admin

Yetki Sorgulama (SHOW GRANTS)

SHOW GRANTS FOR mehmet

Permission Listesi

Sistem Seviyesi

Veritabanı Seviyesi

Tam Senaryo Örneği

-- sa olarak giriş yap
LOGIN sa güçlüŞifre123

-- Yeni veritabanı oluştur
CREATE DATABASE proje_db

-- Yeni kullanıcı oluştur
CREATE USER gelistirici PASSWORD 'dev2024!'

-- Okuma + yazma yetkisi ver
GRANT mnz_db_writer ON DATABASE proje_db TO gelistirici

-- Özel rol oluştur
CREATE ROLE rapor_okuyucu

-- Role sadece okuma izni ver
GRANT select ON DATABASE proje_db TO rapor_okuyucu

-- Yeni bir kullanıcıya özel rolü ata
CREATE USER analist PASSWORD 'analiz2024!'
GRANT rapor_okuyucu ON DATABASE proje_db TO analist

-- Yetkileri kontrol et
SHOW GRANTS FOR gelistirici
SHOW GRANTS FOR analist

Konfigürasyon

Sunucu ayarları src/menzelet.toml dosyasından okunur. Dosya yoksa varsayılan değerlerle çalışır.

Tam Konfigürasyon Dosyası

[server]
# Dinlenecek IP adresi
# "127.0.0.1" = Sadece yerel erişim (önerilen)
# "0.0.0.0"   = Tüm ağ arayüzleri (uzak erişim / Docker için)
host = "127.0.0.1"

# TCP port numarası
port = 4600

# Maksimum eşzamanlı bağlantı sayısı (Semaphore limiti)
max_connections = 100

[storage]
# Veritabanı klasörlerinin kök dizini
data_dir = "data"

[collation]
# Varsayılan dil duyarlı sıralama dili
# Desteklenen değerler: tr, en, de, ar, fr, es, ...
default_locale = "tr"

# Collation hassasiyet seviyesi
# primary   = Temel karakter farkları (a ≠ b)
# secondary = Aksanlar (a ≠ á)
# tertiary  = Büyük/küçük harf (a ≠ A)
strength = "tertiary"

[security]
# TLS sertifika dosyası (isteğe bağlı)
# tls_cert_path = "certs/server.pem"
# tls_key_path  = "certs/server-key.pem"

[pool]
# Sunucu başlatıldığında önceden oluşturulacak bağlantı havuzu sayısı
min_idle = 5

# Havuzda tutulabilecek maksimum boşta bağlantı sayısı
max_idle = 20

[metrics]
# Prometheus metrik HTTP endpoint'i aktif mi?
enabled = true

# Metrik sunucusunun dinleyeceği IP adresi
host = "127.0.0.1"

# Metrik HTTP port numarası
port = 9100

[optimizer]
# Sorgu optimizasyonu ayarları

[wal]
# WAL (Write-Ahead Log) ayarları
# format = "ndjson"  # veya "bincode" (kompakt format)

Önemli Ayarlar

Uzak Erişim

Sunucuya başka makinelerden erişmek için:

[server]
host = "0.0.0.0"
port = 4600

./menzelet-cli 192.168.1.100:4600

Docker İçin

Docker container içinde host = "0.0.0.0" gereklidir (dışarıdan erişim için). entrypoint.sh bunu otomatik ayarlar.

Bağlantı Havuzu

WAL Formatı

Yedekleme ve Geri Yükleme

Veri Dizin Yapısı

MenzeletDB verileri klasör bazlı olarak saklar:

data/                                     ← Kök veri dizini (config: data_dir)
 ├── master/                              ← Sistem DB (silinemez, bootstrap'ta oluşur)
 │    ├── mnz_users.parquet               ← Kullanıcılar (şifreler korunmuş)
 │    ├── mnz_roles.parquet               ← Roller
 │    ├── mnz_user_roles.parquet          ← Kullanıcı-rol eşlemeleri
 │    ├── mnz_role_permissions.parquet    ← Rol-permission eşlemeleri
 │    ├── mnz_tables.parquet              ← Tablo katalog meta verileri
 │    ├── catalog.delta                   ← Katalog değişiklik günlüğü
 │    └── user_mgmt.delta                 ← Kullanıcı/rol değişiklik günlüğü
 │
 ├── musteri_db/                          ← Kullanıcı veritabanı
 │    ├── siparisler.parquet              ← Base Parquet (LZ4)
 │    ├── siparisler.wal                  ← WAL dosyası
 │    ├── siparisler.bloom                ← Bloom filter
 │    ├── siparisler-flush-0001.parquet   ← Flush dosyası #1
 │    ├── siparisler-flush-0002.parquet   ← Flush dosyası #2
 │    └── urunler.parquet
 │
 └── analitik_db/                         ← Başka bir kullanıcı veritabanı
      └── satislar.parquet

Yedekleme

Verilerinizi yedeklemek için data/ dizinini kopyalamanız yeterlidir:

# Linux/macOS
cp -r data/ data_backup_$(date +%Y%m%d)/

# Windows PowerShell
Copy-Item -Recurse data\ "data_backup_$(Get-Date -Format 'yyyyMMdd')\"

Tutarlı Yedekleme

En tutarlı yedek için:

1. Sunucuyu durdurun (bellekteki tüm veriler diske yazılır)
2. data/ dizinini kopyalayın
3. Sunucuyu yeniden başlatın

Sunucu çalışırken yapılan yedeğe WAL dosyaları dahil olduğundan, geri yükleme sonrası WAL replay ile tutarlılık sağlanır.

Geri Yükleme

1. Sunucuyu durdurun
2. Mevcut data/ dizinini yedekle (güvenlik için)
3. data/ dizinini yedeğiyle değiştirin
4. Sunucuyu yeniden başlatın

# Linux/macOS
systemctl stop menzelet-server
mv data/ data_old/
cp -r data_backup_20240115/ data/
systemctl start menzelet-server

# Windows PowerShell
Stop-Service menzelet-server
Rename-Item data data_old
Copy-Item -Recurse data_backup_20240115\ data\
Start-Service menzelet-server

Tek Veritabanı Yedekleme

Sadece belirli bir veritabanını yedeklemek için:

# musteri_db yedeği
cp -r data/musteri_db/ backup_musteri_db/

# Geri yükleme
cp -r backup_musteri_db/ data/musteri_db/

Not: master veritabanı güvenlik meta verilerini içerir. Tam geri yükleme için master/ klasörü de dahil edilmelidir.

Delta Log Dosyaları

Bu dosyalar ekleme-tabanlı (append-only) formattadır. Belirli bir eşiği aştığında kompaksiyon tetiklenir ve tüm değişiklikler ana veri dosyasına yazılır.

İzleme ve Metrikler

Prometheus Metrikleri

MenzeletDB, Prometheus text format uyumlu HTTP endpoint sunar.

Konfigürasyon

[metrics]
enabled = true
host = "127.0.0.1"    # "0.0.0.0" = uzak erişim
port = 9100

Endpoint

GET http://127.0.0.1:9100/metrics

Metrik Kategorileri

Bağlantı Metrikleri

Kimlik Doğrulama

Sorgu Metrikleri

İndeks Metrikleri

Depolama / Havuz Metrikleri

Metrik Türleri

Performans

• ~1-2 ns maliyet (x86-64 LOCK XADD talimatı)
• ~200 byte bellek tüketimi (tüm metrikler için)
• Lock-free: Mutex/RwLock kullanılmaz

Örnek Prometheus Çıktısı

# HELP connections_total Toplam bağlantı sayısı
# TYPE connections_total counter
connections_total 1523

# HELP connections_active Anlık aktif bağlantı
# TYPE connections_active gauge
connections_active 12

# HELP queries_total Toplam sorgu sayısı
# TYPE queries_total counter
queries_total 45678

# HELP pool_active Aktif context
# TYPE pool_active gauge
pool_active 8

# HELP pool_idle Boşta context
# TYPE pool_idle gauge
pool_idle 12

Grafana Entegrasyonu

Prometheus veri kaynağını yapılandırdıktan sonra aşağıdaki sorgularla dashboard oluşturulabilir:

Yük Testi Aracı

menzelet_loadgen ile stres testi yapılabilir:

cargo run -p menzelet_loadgen -- \
  --host 127.0.0.1:4600 \
  --scenario mixed \
  --concurrency 50 \
  --iterations 1000

Senaryolar: read, write, mixed, auth, ddl

Göç Rehberi

Bu rehber, diğer veritabanı sistemlerinden MenzeletDB’ye geçiş yaparken dikkat edilmesi gerekenleri içerir.

SQL Server’dan Göç

Veri Tipi Eşlemesi

PostgreSQL’den Göç

Oracle’dan Göç

MySQL’den Göç

Genel Göç Stratejisi

1. Şema taşınması: Kaynak veritabanındaki tablo yapılarını MenzeletDB CREATE TABLE sözdizimine dönüştürün
2. Veri aktarımı: Kaynak veritabanından CSV/Parquet olarak dışa aktarın, MenzeletDB’ye INSERT ile yükleyin
3. Sorgu uyarlama: SP ve Trigger’ları uygulama-taraflı mantığa dönüştürün (VIEW desteklenmektedir)
4. Test: Sorgu sonuçlarını karşılaştırın

Desteklenen Özellikler

Desteklenmeyen Özellikler İçin Alternatifler

Sorun Giderme

Bu sayfa, MenzeletDB kullanırken karşılaşılan yaygın sorunları ve çözümlerini içerir.

Bağlantı Sorunları

Sunucuya Bağlanamıyorum

Belirti: İstemci “bağlantı reddedildi” hatası veriyor.

Olası nedenler ve çözümler:

1. Sunucu çalışıyor mu?

   • Sunucuyu başlattığınızdan emin olun
   • cargo run -p menzelet_server veya ./menzelet-server

2. Doğru adres ve port mu?

   • Varsayılan: 127.0.0.1:4600
   • menzelet.toml dosyasındaki [server] bölümünü kontrol edin

3. Güvenlik duvarı?

   • Port 4600’un açık olduğundan emin olun
   • Windows: Windows Defender Firewall ayarlarını kontrol edin
   • Linux: ufw status veya iptables -L

4. telnet/nc kullanıyorum, çalışıyor mu?

   • MenzeletDB length-prefix framing protokolü kullanır
   • telnet ve nc uyumlu değildir
   • Her zaman menzelet-cli kullanın

Bağlantı Kopuyor

Belirti: İşlem sırasında bağlantı aniden kapanıyor.

Olası nedenler:

• Hatalı LOGIN girişimi (güvenlik önlemi olarak bağlantı kapatılır)
• Sunucu maksimum bağlantı limitine ulaşmış olabilir (max_connections)
• Ağ zaman aşımı

Kimlik Doğrulama Sorunları

“Kimlik doğrulaması gerekli” Hatası

Neden: LOGIN komutu kullanılmadan SQL çalıştırılmaya çalışıldı.

Çözüm:

menzelet> LOGIN sa şifreniz

Hatalı Şifre

Belirti: LOGIN sonrası bağlantı hemen kapanıyor.

Olası nedenler:

• Şifre yanlış yazılmış olabilir (büyük/küçük harf duyarlı)
• Kullanıcı pasifleştirilmiş olabilir (is_active = false)

Çözüm:

• sa ile giriş yapın ve kullanıcıyı kontrol edin: SHOW USERS

Yetkilendirme Sorunları

“Permission denied” Hatası

Neden: Kullanıcının ilgili işlem için yetkisi yok.

Çözüm:

1. sa ile bağlanın
2. Kullanıcının yetkilerini kontrol edin: SHOW GRANTS FOR kullanici_adi
3. Gerekli yetkileri atayın:

GRANT mnz_db_writer ON DATABASE veritabani_adi TO kullanici_adi

master DB Üzerinde İşlem Yapılamadı

Neden: master sistem veritabanıdır ve bazı işlemler kısıtlıdır.

Bilgi:

• master silinemez
• sa kullanıcısı silinemez ve pasifleştirilemez
• mnz_ ön ekli roller silinemez

Veri Sorunları

INSERT Hatası: “Anahtar zaten mevcut”

Neden: Aynı birincil anahtarla veri eklenmiş.

Çözümler:

1. Farklı bir anahtar kullanın
2. Mevcut veriyi güncellemek için: INSERT OR REPLACE INTO ...

SELECT Sonuç Dönmüyor

Olası nedenler:

• Tablo boş olabilir
• WHERE koşulu hiçbir satırı karşılamıyor olabilir
• Yanlış veritabanı seçili olabilir — USE dogru_db ile kontrol edin

Türkçe Karakterler Yanlış Sıralanıyor

Neden: Collation ayarı yapılandırılmamış.

Çözüm:

1. menzelet.toml dosyasında:

[collation]
default_locale = "tr"
strength = "tertiary"

2. Sorgularda ORDER BY collate(sutun) kullanın

Sunucu Sorunları

Sunucu Çökmesi Sonrası Veri Kaybı

Bilgi: MenzeletDB WAL (Write-Ahead Log) sayesinde çökme sonrası otomatik kurtarma yapar.

Adımlar:

1. Sunucuyu yeniden başlatın
2. WAL dosyaları otomatik replay edilir
3. Flush edilmemiş veriler belleğe geri yüklenir
4. Normal çalışmaya devam edilir

Sunucu Başlamıyor

Olası nedenler:

1. Port kullanılıyor:

   • Başka bir işlem 4600 portunu kullanıyor olabilir
   • Windows: netstat -ano | findstr :4600
   • Linux: lsof -i :4600

2. data/ dizini bozuk:

   • data/master/ dizinindeki Parquet dosyalarını kontrol edin
   • Yedekten geri yükleyin

3. Yapılandırma hatası:

   • menzelet.toml dosyasının geçerli TOML formatı olduğunu kontrol edin

Bellek Kullanımı Yüksek

Olası nedenler:

• Çok fazla tablo için bellek tamponu açık
• Büyük indeksler bellekte tutuluyor
• Flush eşiği çok büyük ayarlanmış

Çözüm:

• COMPACT komutu ile flush dosyalarını birleştirin
• menzelet.toml içinde flush eşiğini düşürün

Docker Sorunları

Container Başlamıyor

Kontrol:

docker logs menzelet

Olası nedenler:

• MENZELET_SA_PASSWORD ortam değişkeni belirlenmemiş
• Port çatışması (4600 kullanılıyor)

Dışarıdan Bağlanamıyorum

Çözüm:

• Container’ın -p 4600:4600 ile başlatıldığından emin olun
• host = "0.0.0.0" ayarının yapılandırıldığını kontrol edin

Performans Sorunları

Sorgular Yavaş

Olası nedenler ve çözümler:

1. İndeks kullanın:

   • Sık aranan sütunlarda indeks oluşturun
   • INDEX BUILD tablo sutun btree

2. Flush ve compaction:

   • Çok fazla flush dosyası sorgu performansını düşürür
   • COMPACT komutu ile birleştirin

3. WHERE koşulu optimize edin:

   • Eşitlik kontrolleri için Hash indeks
   • Aralık sorguları için BTree indeks

Yardım ve Destek

Sorunun devam etmesi durumunda:

1. Sunucu loglarını inceleyin (stdout)
2. --ping ile sunucu sağlık kontrolü yapın
3. Prometheus metriklerini kontrol edin (/metrics endpoint)

Komut Referansı

MenzeletDB’nin desteklediği tüm komutların tam referansı.

Bağlantı Komutları

Veritabanı Komutları

Tablo Komutları

VIEW Komutları

Transaction Komutları

CREATE TABLE Sözdizimi

CREATE TABLE tablo_adi (
    sutun1 TIP [NOT NULL],
    sutun2 TIP [NOT NULL],
    ...
)

Desteklenen Veri Tipleri

SQL Komutları

SELECT

SELECT [sütunlar | *] FROM tablo
    [WHERE koşul]
    [ORDER BY sütun [ASC | DESC]]
    [LIMIT sayı]
    [OFFSET sayı]

INSERT

-- Strict mod (aynı anahtar varsa hata)
INSERT INTO tablo VALUES (değer1, değer2, ...)

-- Upsert mod (aynı anahtar varsa güncelle)
INSERT OR REPLACE INTO tablo VALUES (değer1, değer2, ...)

UPDATE

UPDATE tablo SET sütun = değer [, sütun2 = değer2] WHERE koşul

DELETE

DELETE FROM tablo WHERE koşul

JOIN

SELECT t1.sütun, t2.sütun
FROM tablo1 t1
JOIN tablo2 t2 ON t1.anahtar = t2.anahtar
[WHERE koşul]

GROUP BY

SELECT sütun, COUNT(*) FROM tablo
GROUP BY sütun
[HAVING koşul]

Aggregate Fonksiyonlar

Scalar Fonksiyonlar

Tarih/Saat Fonksiyonları

Window Fonksiyonları

Collation (Dil Duyarlı Sıralama)

-- Türkçe alfabetik sıralama
SELECT isim FROM musteriler ORDER BY collate(isim)

-- Azalan sırada
SELECT urun_adi FROM urunler ORDER BY collate(urun_adi) DESC

İndeks Komutları

Kullanıcı Yönetimi Komutları

Rol Yönetimi Komutları

Yetki Komutları

Yerleşik Roller

Permissionlar

Sistem seviyesi: create_database, drop_database, create_user, alter_user, drop_user, create_role, drop_role, assign_permission, revoke_permission, server_admin

Veritabanı seviyesi: create_table, drop_table, alter_table, select, insert, update, delete, create_index, drop_index, create_view, drop_view

İstemci Bayrakları

İstemci Meta-Komutları (Kısayollar)